Duyuru

Collapse
No announcement yet.

trabzon yöresinde ahþap camiiler

Collapse
X
  • Filtrele
  • Zaman
  • Göster
Hepsini Sil
new posts

  • trabzon yöresinde ahþap camiiler

    Ahþap camiler, Orta ve Doðu Karadeniz Bölgesi'nde yüzyýllar öncesinden zamanýmýza kalan önemli bir mimarlýk örneðidir. Anadolu'nun pek çok bölgesinde taþtan yapýlan ve bir kuyumcu ustalýðý ile iþlenen abidelerin karþýlýðý, Orta ve Doðu Karadeniz Bölgesi'nde kerestede görülür. Bu, muhtemelen bölgenin kereste açýsýndan zengin olmasýndan kaynaklanmaktadýr. Cömertçe ahþap malzemeler kullanýlarak yapýlmýþ evler, samanlýklar, köprüler, serendiler, camiler, ... bunu göstermektedir. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin temeli veya ilk katý taþ ile çýkýlmaktadýr. Daha sonra aðaç çivilerle birleþtirilen ahþap malzemeler bir sanat harikasý olarak yeþilliði ile bilinen coðrafyada, bir nazar boncuðu gibi yerini almaktadýr. <o:p></o:p>

    Bu tür yapýlarýn sökülmesi, baþka bir yere taþýnmasý ve yeniden kurulmasý son derece kolaydýr. <!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]--> <o:p></o:p>

    Ahþap cami mimarîsi XX. yüzyýlýn baþlarýna kadar devam etmiþ, daha sonra yerini baþka malzemelerle yapýlan camiler almýþtýr. Rivayetlere göre, elli yýl öncesine kadar Trabzon'da ahþap camiler çoðunlukta imiþ. Yeni camilerin pek çoðu ahþap camilerin yerlerine yapýlmýþ, dolayýsýyla yýkýlmýþtýr. Günümüzde Trabzon'un doðu yörelerinde; Çaykara, Dernekpazarý, Hayrat ve Of ilçelerinde rastlanmaktadýr. <o:p></o:p>

    1. Ahþap Cami Yapý Biçiminin Kaynaðý<o:p></o:p>

    Ahþap cami yapý biçiminin dýþ duvarlarý, serenderyapý biçiminin duvar oluþumuna benzemektedir<!--[if !supportFootnotes]-->. Dolayýsýyla bu yapý biçiminin kaynaðý da serenderde olduðu gibi Türklerin ata yurdu olan Orta Asya'dýr. <o:p></o:p>

    Ahþap cami yapý biçiminin Karadeniz Bölgesi'ndeki ilk þekli konusundaki bilgiler, serenderde olduðu gibi, Ksenophon'un Anabasis adlý eserine, M.Ö. 4. yüzyýla kadar inmektedir. <o:p></o:p>

    Pers Ýmparatoru Keyhüsrev, kendi lehine savaþmasý için Yunanlý bir orduyu paralý asker olarak ülkesine çaðýrýr. Keyhüsrev'in ölümüyle sonuçlanan Runaksa Savaþý'ndan sonra bu ordu, M.Ö. Eylül 401-Mart 399'da memleketlerine dönerken Fýrat vadisinden Karadeniz'e ulaþýr. Trabzon'a ulaþtýktan sonra sahile paralel olarak Ordu'ya kadar yürürler. "Onbinlerin Dönüþü" adýyla tarihe geçen bu yolculuðu Ksenophon<!--[if !supportFootnotes]-->, Anabasis adlý eserinde ayrýntýlarýyla anlatmaktadýr. Yunanlý askerlerin maceralarýný anlatan eser, Karadeniz Bölgesi'nin iki bin dört yüz yýl öncesi hakkýnda çok önemli bilgiler vermektedir. <o:p></o:p>

    Anabasis'teki bilgilere göre Onbinler, Trabzon'dan batýya giderken bugünkü Giresun ile Ordu arasýnda Massagetler'e rastlarlar<!--[if !supportFootnotes]-->Massagetler Ýskitlerin bir kolu olup birkaç grubu kapsamaktadýr<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]-->. Strabon, onlarýn bir bölümünün Hazar Denizi'nin doðusunda yaþadýklarýný bildirmektedir<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]-->. Bizans kaynaklarýnda ise onlarýn Türk olduðu kayýtlýdýr<!--[if !supportFootnotes]--><o:p></o:p>

    Ksenophon'un verdiði bilgilere göre Mossynoikle aðaçlarýn yatay olarak üst üste yýðýlmasý suretiyle inþa edilen evlerde oturmaktaydýlar. Mossynoik, "aðaç kule, aðaç kalede oturanlar" manasýna geldiði için bu adla anýlmýþlardýr. <o:p></o:p>

    Zemininin taþla çýkýlýp duvarlarýnýn yatay aðaçlarla oluþturulduðu yapý biçiminin kaynaðý; Tuva Cumhuriyeti'nde, Arzhan<!--[if !supportFootnotes]--> yakýnlarýnda bulunan, XI. yüzyýlda yapýlmýþ Seyhan-Altay bölgesinin en büyük anýtýnda ortaya çýkmýþtýr Ayrýca Güney Sibirya Türklerinin ve Uygurlarýn da ayný usulle ev yaptýklarý bilinmektedir<!--[if !supportFootnotes]-->. Ordu ve Giresun yöresinde pek çok türbenin Tuva Cumhuriyeti'ndeki anýtýn basitleþtirilmiþ biçimine benzemesi ilgi çekicidir. <o:p></o:p>

    Orta ve Doðu Karadeniz Bölgesi'ne özgü bir yapý olan ahþap camiler, bu mimarlýk tarzýnýn biraz daha düzenlenmiþ biçiminden baþka bir þey deðildir. Aðaçlarýn kalýn tahtalar biçimine getirilerek üst üste dizilmesi esasýna dayanan ahþap camilerin yapýlýþ biçiminin kaynaðý da Altay'daki anýta, Sibirya ve Uygur Türkleri mimarîsine dayanýyor olmalýdýr. <o:p></o:p>

    Bu yörede Ksenophon'un tasvir ettiði türden yatay aðaçlarla inþa edilmiþ düzensiz yapýlar hâlâ bulunmakta, samanlýk ve ahýr olarak kullanýlmaktadýr. <o:p></o:p>

    Bütün bunlar, aðaçlarýn üst üste yýðýlmasýyla inþa edilen yapýlarýn kaynaðýnýn, Türklerin ana yurdu olduðunu ortaya koymaktadýr.<o:p></o:p>

    Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin'de yaptýðýmýz saha araþtýrmalarý sýrasýnda rastladýðýmýz en eski tarih Samsun'un Terme ilçesine baðlý Yukarýsöðütlü köyü Kocaali Camisinde bulunmaktadýr. Caminin batý duvarýndaki aðaç kitabe þu þekildedir: "Çavuþlu köyü halký ve âyan, beyân eder. Senesi 1112, Þaban". Ýfadeye göre yapýlýþ tarihi Ocak 1701'dir. <o:p></o:p>

    En yenisi geçen yüzyýllardan veya bu yüzyýlýn baþlarýndan kalmadýr. Mimarînin ne zaman baþladýðýný tespit edebilmek güçtür. Bununla beraber rivayetler bizi daha eskilere götürmektedir. Ordu iline baðlý Ýkizce ilçe merkezinde bulunan Lâleli Cami, rivayetlere göre, Fatih Sultan Mehmed zamanýnda yapýlmýþtýr. Fakat bu rivayetlerin doðruluðunu ispat edebilecek herhangi bir kaynak elimizde mevcut deðildir. <o:p></o:p>

    2. Ahþap Camilerin Coðrafyasý<o:p></o:p>

    Tespit edebildiðimiz kadarýyla Sinop'tan baþlayýp Artvin'e kadar uzanan ve Doðu Karadeniz Daðlarý'nýn eteklerinde kalan bölgede bulunmaktadýr. Kabaca sýnýrlarýný çizdiðimiz bu yöredeki ahþap camiler, tarihî eser özelliði taþýmaktadýr. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin yapýlýþ sebebi elbette ki ibadete mekân olmasý içindir. Ancak tespitlerimize göre ahþap camilerin yapýlýþýnýn diðer en önemli maksadý cuma ve bayram namazlarýnda birkaç köyün halkýný bir araya toplayabilmektir. En az iki ve daha fazla köyün birleþtiði arazilerde yer almasý bunu göstermektedir. Ayrýca pek çok cami isminin Eski Cuma Camisi veya Yeni Cuma Camisi olmasý baþka bir delildir. <o:p></o:p>

    Camilerin yapýldýðý yerlerin kararlaþtýrýlmasý konusu ise ilgi çekicidir. Tespit ettiðimiz yýkýlmýþ veya hâlen duran her caminin yerinin belirlenmesi konusunda hemen ayný epizotlarla kurulmuþ efsaneler anlatýlmaktadýr. Bunlardan biri de Fatsa ilçesine baðlý Geyikçeli beldesi camisinin yapýlýþýyla ilgilidir. <o:p></o:p>

    Vaktiyle Salihli köyü halký ile Geyikçeli halký bir araya gelirler. Ortak bir cami yaptýrmaya karar verirler. Uzun süren tartýþmadan sonra caminin Salihli köyü sýnýrlarý içerisine yapýlmasý kararlaþtýrýlýr. Herkese görev verilir. Kimi marangozluk, kimi iþçilik yapacaktýr. Ýmkâný iyi olanlar da kerestesini temin edecektir. <o:p></o:p>

    Hemen hazýrlýklar baþlar. Caminin yeri ölçülüp eþilir. Malzemeler de eþilen yerin çevresine biriktirilir. Bir sonraki gün artýk marangozlar gelip inþaata baþlayacaktýr. <o:p></o:p>

    Marangozlar sabah erkenden gelirler. Bir de bakarlar ki eþili alanýn çevresinde bir tane aðaç kalmamýþ. Çalýndýðýný zannederler. Üzülürler. "Cami kerestesini çalmak kimseye iyiye gelmez. Memlekette ne insanlar var, cami kerestesi de çalýnýr mý?" diye söylenirler. Baþlarlar hýrsýzý aramaya. <o:p></o:p>

    Araþtýrmalarýn neticesinde kerestelerin Geyikçeli sýnýrlarý içerisinde bulunan Evliyayaný mevkiinde olduðu duyulur. Köylü toplanýr. Söylene söylene keresteyi tekrar Salihli köyüne taþýrlar. Ýkinci sabah bakarlar ki keresteler yerinde yine yok. Bu defa da keresteler Geyikçeli'ye taþýnmýþtýr. Köylüler yine Salihli köyüne taþýrlar. Fakat meselenin sýrrýný bir türlü çözemezler. <o:p></o:p>

    Bu defa merak edip gece gözcüler görevlendirirler. Gece olur. Altýn boyunduruklu, altýn kýzaklý çok sayýda geyik birkaç ak sakallý, nur yüzlü insanla beraber gelir. Aðaçlarý geyik arabalarýna yüklerler. Bir seferde Geyikçeli köyü içerisinde bulunan Evliyayaný mevkiine götürürler.<o:p></o:p>

    Gözcüler, olup bitenleri köylülere anlatýr. Mesele anlaþýlýr. Hemen caminin yerini deðiþtirirler. Bugünkü yerine yapýlýr. Yörenin ismi bu hâdiseden sonra "Geyikçeli" olur. <o:p></o:p>

    Hemen her cami için buna benzer efsane anlatýlýr. Hâlen ayakta kalanlarýn yýkýlmama sebebi de çoðunlukla bu efsaneler ile ilgilidir diyebiliriz. <o:p></o:p>

    3. Araþtýrma Yapýlan Ahþap Camiler<o:p></o:p>

    Trabzon ili, ilçe merkezleri ve köylerindeki ahþap camilerin sayýsýný belirlemek bizim için ilk amaç deðildi. Dil, Tarih ve Kültür Araþtýrmalarý için gittiðimiz yerleþim yerlerinde rastladýðýmýz ahþap camileri çalýþmamýza dâhil ettik. Alan araþtýrmalarýmýz sýrasýnda görme fýrsatý bulduðumuz ve yapýsý hakkýnda incelemeler yaptýðýmýz ahþap camiler þunlardýr: <o:p></o:p>

    1. Çaykara-Çambaþý Köyü, Ortamahalle Hacý Ömerli Camisi (H. 1261-M. 1845).<o:p></o:p>

    2. Çaykara-Çamlýbel Köyü, Merkez Camisi (M. 1305-H. 1894).<o:p></o:p>

    3. Çaykara-Taþkýran Köyü Camisi (19. yy).<o:p></o:p>

    4. Çaykara-Taþören Beldesi Camisi (M. 1260-H. 1841).<o:p></o:p>

    5. Çaykara Uzungöl Beldesi, Yenimahalle Camisi (19. yy).<o:p></o:p>

    6. Dernekpazarý-Akköse Köyü Camisi (M. 1282-H. 1865).<o:p></o:p>

    7. Dernekpazarý-Günebakan Köyü Camisi (M. 1286-H. 1869).<o:p></o:p>

    8. Dernekpazarý-Güneykondu Mahallesi Camisi (M. 1235-H. 1819).<o:p></o:p>

    9. Dernekpazarý-Taþçýlar Köyü Camisi (H.1219-M.1804).<o:p></o:p>

    10. Dernekpazarý-Yukarýkondu Mahallesi Camisi (H.1223-M. 1809).<o:p></o:p>

    11. Hayrat-Dereyurt Köyü, Merkez Eski Camisi (M. 1247-H. 1832).<o:p></o:p>

    12. Hayrat-Sarmaþýk Köyü, Sinanlar Mahallesi Camisi (M. 1224-H. 1809).<o:p></o:p>

    13. Of-Bölümlü Beldesi, Fatih Mahallesi Kaban Mescidi (M. 1284-H. 1868).<o:p></o:p>

    14. Of-Bölümlü Beldesi, Mithat Paþa Mahallesi Camisi (M. 1232-H. 1817).<o:p></o:p>

    15. Of-Cumapazarý Beldesi, Serindere Mahallesi Camisi (M. 1301-H. 1884).<o:p></o:p>

    16. Of-Sugeldi Köyü, Aþaðý Mahalle Camisi (H.1250-M.1835).<o:p></o:p>

    4. Ahþap Camilerin Yapýlýþý<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]--><o:p></o:p>

    Her ahþap cami, doðal olarak ölçü, kuruluþ ve yapýlýþ biçimi bakýmýndan diðerlerinden az çok farklýdýr. Ancak ahþap camilerin yapýlýþýnda bir standart bulunmaktadýr diyebiliriz. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin yapýlýþý þu þekildedir: Genellikle geniþ bir arazinin müsait yeri eþilip düzlenir. Tercihe göre dikdörtgen (Dernekpazarý-Güneykondu Mahallesi Camisi) veya kare (Of-Bölümlü Beldesi, Mithat Paþa Camii) þekli verilir. Yastýk adý verilen düzgün kesme taþlarla temelden çýkýlýr. <o:p></o:p>

    Bazý camilerde temelden çýktýktan sonra genellikle dayanýklýlýðý ile bilinen kestane, meþe ve karaaðaç kerestesi kullanýlýr (Örnek: Çaykara-Uzungöl Beldesi, Yenimahalle Camisi, bk. Fotoðraf: 1). Bu biçimde inþa edilen camilerin birinci ve ikinci katý ahþap olmaktadýr. <o:p></o:p>

    Fakat Trabzon ve Doðu Karedeniz Bölgesi'nin diðer illerinde, genellikle, ahþap camiler birinci kat hizasýna kadar düzgün kesme taþlarla inþa edilmiþtir. Birinci katýn taþla çýkýlmasý, rutubetin aþýrý olduðu bu bölgede, aðacýn toprakla temasýný kesmek ve çürümesini önlemek içindir (Örnek: Çaykara Taþkýran Beldesi Camisi, bk. Fotoðraf: 2). <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin topraktan yukarýdaki ilk kýsmýný oluþturan kiriþ/kalaslar dört tanedir ve kalýn aðaçlarýn yonulmasý ile elde edilir. Alt kiriþ /kalaslar taþlarýn üzerine yerleþtirilir ve uçlarý boðaz açma<!--[if !supportFootnotes]--> suretiyle çivi kullanýlmadan kare veya dikdörtgen biçiminde birbirine baðlanýr. Bu baðlama iþleminde kesinlikle demir çivi kullanýlmaz. Kiriþlerin birleþtiði yerlerde eðedemiri<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]-->adý verilen demir keskilerle dört köþeli derin birer delik açýlýr. Aðaç uçlarý kertilip çatma baþý geçme/taraklama usulü ile birbirine baðlanýr (Fotoðraf: 1,2,3). Böylece her bir kiriþ/kalasýn ucu, birbiri içerisine yerleþtirilir ve açýlan deliklere kara aðu/komar<!--[if !supportFootnotes]-->aðacýndan yapýlan aðaç çivi çakýlýr. Böylece aðaç uçlarý dengeli bir biçimde yerleþtirilir.<o:p></o:p>

    Yukarýda da belirtildiði gibi birinci kat bazý camilerde kesme taþ ile yapýlmýþtýr. <o:p></o:p>

    Zemin saðlamlaþtýrýldýktan sonra sýra ahþap camilerin duvarlarýnýn yapýlmasýna gelmektedir. Duvar /gövde oluþturulmasýnda dikmeli<!--[if !supportFootnotes]--> ve dikmesizolmak üzere iki þekil bulunmaktadýr (Fotoðraf: 1,2,3).<o:p></o:p>

    Gövde kýsmý, kalýn dilme veya yonma keresteden oluþur. Çoðunlukla tek parça olan bu tahtalar, caminin uzunluðu kadardýr. Yani zorunlu olmadýkça ekleme yapýlmaz. Boyu on metrenin üzerinde olan camilerde de durum aynýdýr. Tahtalarýn geniþliði 50 cm, kalýnlýðý ise 15 cm'den, istisnalarýn dýþýnda, aþaðý deðildir. <o:p></o:p>

    Dikme üst çelikle çatý arasýnda bulunan dört köþeli aðaçtýr. Köþelere ve kapý kenarlarýna dikilir. Nadiren de olsa aralara direk dikilmiþlerine rastlanýr. Bu durumda köþeye ve aralara dikilen direklere, tahtalarýn uçlarý düzenli olarak yerleþecek bir biçimde yuva açýlýr. Tahtalarýn uçlarý bu yuvalara yerleþtirilir. Tahtalar yatay olarak üst üste koyulmaktadýr. <o:p></o:p>

    Dikmesiz duvarlarýn oluþturulmasý daha ilgi çekicidir. Yaklaþýk 5 cm kalýnlýðýndaki tahtalar yatay olarak yerleþtirilir. Tahta uçlarý kertilir ve çatma baþý geçme /taraklama<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]--> yoluyla birbirilerine baðlanýr. Tahta aralarýna delikler açýlýr. Buralara koyulan iki ucu sivri aðaç çiviler, tahtalarýn düzenli olarak durmasýný saðlar (Fotoðraf: 1,2,3). <o:p></o:p>

    Tek katlý olanlarda bu durum son tahtaya kadar devam eder. Ýki katlýlarda ise ikinci kat baðlantýsý yapýlýr ve çatýya kadar ayný þekil sürdürülür. <o:p></o:p>

    Ýkinci katta, mahfil önde çýkýntý hâlinde yer almaktadýr. Mahfili taþýyan sütun baþlarý, çýkýntýlar, mahfil korkuluklarý ve ikinci katýn ön kýsýmlarý, araþtýrma yapabilme imkâný bulduðumuz bütün camilerde, oyma tekniði ile iþlenmiþtir (Örnek: Çaykara-Taþkýran Köyü Camisi, Fotoðraf: 4).<o:p></o:p>

    Yukarýda da anlatýldýðý gibi, kapý kenarlarýna söve veya dikme ismi verilen aðaçlar dikey olarak yerleþtirilir. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin giriþ kapýlarý özenle iþlenmiþ olup genellikle çift kanatlýdýr. Ahþap veya bakýr oymacýlýðýnýn en güzel örnekleriyle karþýlaþtýðýmýz kapýlar, Türk ahþap ve metal iþlemeciliðinin nadide güzelliklerini yansýtýr. Kapý süslemeleri, bitki motifleri aðýrlýklýdýr (Örnek: Of-Bölümlü Beldesi, Mithat Paþa Mahallesi Camisi, Fotoðraf: 5). Ýþlemeler kabartma þeklinde olup aþý veya kök boyasý ile boyanmýþtýr. Ýþlemeli olmayan kapýlara da rastlamak mümkündür. <o:p></o:p>

    Aydýnlatma için genellikle dört yöne açýlan dikdörtgen veya kare þeklindeki küçük pencerelerden istifade edilir. Bazýlarýnda çekme ismi verilen pencere kapaðý bulunmaktadýr <o:p></o:p>

    Ahþap camilerdeki minber ve mihrap genellikle ceviz aðacýndan yapýlmýþtýr. Minberin giriþ söveleri daima süslemelidir. Çoðunlukla örgü motifleri iþlenmiþtir (Örnek: Of-Sugeldi Köyü, Aþaðý Mahalle Camisi, Fotoðraf: 6). <o:p></o:p>

    Ýç kýsýmda yer alan minber ve mihraplar ceviz veya incir aðacýndan yapýlmýþ olup genellikle iþlemelidir. Kapý iþlemelerinde olduðu gibi kabartma ve oyma sanatý açýsýndan Türk sanatýnýn zenginliklerini sergiler. Buralardaki iþlemeler de aþý veya kök boyasý ile boyanmýþtýr. Özellikle camilerin iç kýsýmlarýndaki kabartmalarýn boyanmayanlarý pek zarar görmeden zamanýmýza kadar ulaþmýþtýr. <o:p></o:p>

    Bazý camilerde yukarýya geniþleyerek yükselen vaiz kürsüleri (Örnek: Çaykara-Taþkýran Köyü Camisi, Fotoðraf: 7); bazýlarýnda ise düz yapýlý vaiz kürsüleri bulunmaktadýr (Of-Bölümlü Beldesi, Mithat Paþa Mahallesi Camii, Fotoðraf: 8). Vaiz kürsüleri de genellikle çeþitli geometrik þekiller ve bitki motifleri ile süslenmiþtir. <o:p></o:p>

    Hemen bütün camilerde son cemaat yeri bulunmaktadýr. Araþtýrma alanýmýzda yer alan camilerin son cemaat yerleri, genellikle cemaatin namazdan sonra oturup sohbet edebilmesi için düzenlenmiþtir. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin tavanlarý ayrý bir sanat harikasýdýr. Kare veya dikdörtgen tavanlar, çerçeveler içine alýnmýþ tavan göbekleri çeþitli biçimler verilerek süslenmiþ,adeta bir kilim gibi dokunmuþtur. Bitki resimleri ve geometrik þekillerle süslenmiþ tavanlarýn her biri farklý bir güzellik yansýtmaktadýr. Halk sanatýnýn güzel bir örneði olan tavan süslemelerindeki derinlik gerçekten dikkat çekicidir (Fotoðraf: 22, 23). <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin son bölümü çatýdýr. Dikmelerin veya yatay tahtalarýn üzerine atýlan boyluk aðacý çatýnýn ilk kýsmýný oluþturur. Boyluk aðaçlarýnýn üzerine kurulan çatýlar; kýrma / dört omuz kýrmaçatýdýr. Bu tür çatýlar dört tarafa eðimli olduðu için binalarý bir þemsiye gibi kucaklamaktadýr (Fotoðraf: 1,2,3). Bir baþka çatý türü olan beþik örtüsü biçimine camilerde hiç rastlanmamýþtýr. <o:p></o:p>

    kýrma / dört omuz kýrmaçatýlarda bütün dökmelerin ucu bir araya getirilerek çakýlýr. Bu durumda çatýnýn zirvesi tek noktada toplanmýþ olur.<o:p></o:p>

    Çatýda makas aðaçlarýnýn üzerine kalýnlýðý yaklaþýk 2x5 cm kalýnlýðýnda çýta çakýlýr. Çýtalarýn sayýsý örtü malzemesine göre ayarlanýr. Çatýnýn üzerine çakýlan makas aðaçlarý, caminin gövdesinden 40-50 cm uzun olur. Saçak denilen bu artýrmanýn uçlarýný dört tarafýndan çevreleyen 2x8 cm boyutunda saçak baðlarý<!--[if !supportFootnotes]-->çakýlmaktadýr. Saçak baðlarý üst örtüsünün kaymasýný ve karýn ayný anda akmasýný önlemekte, camileri derli toplu göstermektedir. Ayrýca çatý içeriden kar baðlarý ile birbirine iyice kenetlenir. <o:p></o:p>

    Trabzon ili sýnýrlarý içerisinde yer alan camilerin tamamýna yakýnýnýn saçaklarý geniþ tutulmuþtur. Bunun sebebi bölgenin aþýrý yaðýþlý ve nemli oluþu ile ilgilidir. Saçaktan düþen yaðmur damlalarýnýn keresteden yapýlmýþ duvarlarý ýslatýp çürütmesini engellemektir (Fotoðraf 1,2,3). <o:p></o:p>

    Çatýnýn dört tarafýndaki uçlarý yellikle çevrilir. Ýçeriden de en az dört iþlemeli direklerle desteklenir. Üzeri eskiden, yine ahþap malzemeler olan karatahta veya hartama ile örtülürmüþ. Zamanla bu malzemeler çürümüþ, yerini kiremit ve saclar almýþtýr (Fotoðraf: 1,2,3). <o:p></o:p>

    Bu camilerin bir baþka özelliði de minaresiz oluþudur. Gördüðümüz elliye yakýn caminin hiç birinde minareye rastlayamayýþýmýz veya minarelerin sonradan yapýlmýþ olmasý, bölgede eskiden minare ustalýðýnýn olmadýðýný akla getirmektedir. <o:p></o:p>

    Bazýlarýnýn bahçesinde dýþ yapý itibariyle ayný özellikleri taþýyan medreseler bulunmaktadýr. Camilere göre daha küçük olan medreselerin pek azý günümüze kadar ulaþabilmiþtir. <o:p></o:p>

    5. Ahþap Camilerde Öne Çýkan Bazý Motifler ve Tarihî Alt Yapýsý<o:p></o:p>

    Trabzon ili içerisinde yer alan camilerde en sýk karþýlaþýlan motifler Hazar ve Karay<!--[if !supportFootnotes]--><!--[endif]--> Türklerine aittir denilebilir. Oðuz Türklerinden önce bu yöreye gelip yerleþen Hazar ve Karay Türklerinin aðaç iþlerinde ileri derecede uzman durumuna geldiði anlaþýlmaktadýr. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerde en sýk rastlanan ve en öne çýkan motiflerden birisi altý köþeli Davut Yýldýzý veya Mühr-i Süleyman denilen semboldür (Fotoðraf:9, 10, 11, 12, 13, 14)<!--[if !supportFootnotes]--> Bu motife Trabzon ve Rize'deki camilerin iç süslemelerinde sýkça rastlanmakla birlikte Orta ve Doðu Karadeniz Bölgesi'nde çeþitli mezarlýklarda, mezar taþlarýnda da rastlanmýþtýr. Sinop Müzesinin bahçesinde yer alan mezar taþlarýnda, Niksar þehir mezarlýðýnda bizzat tarafýmýzdan tespit edilmiþtir. <o:p></o:p>

    Diðer bir dikkat çeken motif ise Yedi Kollu Þamdan''dýr (Fotoðraf: 15, 16). Bu þamdan motifi de Hazar ve Karay Türklerine aittir. <o:p></o:p>

    Ahþap camilerin süslemelerinde sýk rastlanan diðer bir sembol ise Koç Boynuzu'dur (Fotoðraf: 16, 17, 18, 19). Bu sembol, Doðu Karadeniz Bölgesi'ne yerleþen Akkoyunlular'a ait olmalýdýr<!--[if !supportFootnotes]--><o:p></o:p>

    Ýlk bakýþta ilgimizi çekenler ise ok motifleridir. Çaykara-Taþkýran Köyü Camisinde altý ok (Fotoðraf: 20), Çaykara Uzungöl Beldesi, Yenimahalle Camisindeki dört ok (Fotoðraf: 21) iþlemeleri büyük bir ihtimalle Türk boylarýyla ilgili görünmektedir. Ancak biz bu konuda, þimdilik, bir sonuca ulaþamadýk. <o:p></o:p>

    6. Ahþap Camilerle Ýlgili Terimler<o:p></o:p>

    alt kiriþ (kalas) Dört köþe kalýn keresteden yapýlmýþ yatay destek parçasý. <o:p></o:p>

    ayýomuzu çatý bk. beþikörtüsü çatý. <o:p></o:p>

    bað bk. uzunluk baðý. <o:p></o:p>

    bað kiriþi bk. seren.<o:p></o:p>

    beþikörtüsü çatý (ayýomuzu çatý) Ahþap yapýlarda kullanýlan bir çatý biçimi. boyluk aðaçlarýna eðik biçimde çatý aðacý ve dökme ismi verilen aðaçlar çakýlýr. Dökmelerin ucu zirvede düz bir þekilde yerleþtirilmiþ okaðacýna tutturulur.<o:p></o:p>

    boðaz açma 1. bk. taraklama; 2. Tabana yerleþtirilen alt kiriþ / kalas aðaçlarýnýn birbirine baðlanmasý için her aðacýn ucunda oluþturulan baðlama boþluðu. <o:p></o:p>

    boyluk aðacý (saray baðý, uzunluk, üst çelik, üst kiriþ) Ahþap yapýlarýn duvar kýsmýnýn üzerine yerleþtirilen ve çatýnýn ilk kýsmýný oluþturan aðaç. <o:p></o:p>

    cablamabk. çýta. <o:p></o:p>

    çark örtüsü bk. omuz çatý. <o:p></o:p>

    çatý aðacý (dökme, makas aðacý) Bir ucu saçak baðýna, diðer ucu okaðacý veya diðer çatý aðaçlarýna çakýlan ve eðik olarak duran aðaçlar.<o:p></o:p>

    çekme Pencere kapaðý. <o:p></o:p>

    çýkma Ahþap yapýlarda yanlardan yapýlan çeþitli boylardaki artýrma. <o:p></o:p>

    çýta (cablama) Makas aðaçlarýnýn üzerine çakýlan ölçüleri yaklaþýk 2x5 cm olan uzun ve ensiz tahta. Çatý örtüsüne göre sayýsý ve sýklýðý deðiþmektedir. <o:p></o:p>

    daldýz bk. eðedemiri.<o:p></o:p>

    dikme 1. bk. söve; 2. (direk, söve) Ahþap camilerin duvarýný oluþturmada üst çelikle çatý arasýna dikey olarak köþelere, kapý kenarlarýna ve aralara dikilen dört köþeli aðaç. <o:p></o:p>

    dikmeli Ahþap camilerin duvarýný oluþturmada direk dikilip tahtalarýn çakýldýðý veya yuvalara yerleþtirildiði bir biçim. Bu durumda köþeye ve aralara dikilen direklere tahtalarýn uçlarý düzenli olarak yerleþecek bir biçimde boþlukaçýlýr. Tahtalarýn uçlarý bu yuvalara yerleþtirilir. <o:p></o:p>

    dikmesiz Ahþap camilerin duvarlarý oluþturmada direðin kullanýlmadýðý bir biçim. Yaklaþýk 5 cm kalýnlýðýndaki tahtalar yatay olarak birbirinin üzerine yerleþtirilir. Tahta uçlarý kertilir ve boðaz açma / taraklama yoluyla birbirilerine baðlanýr. Tahta aralarýna delikler açýlýr. Buralara koyulan iki ucu sivri aðaç çiviler, tahtalarýn düzenli olarak durmasýný saðlar. <o:p></o:p>

    direk bk. dikme. <o:p></o:p>

    dökme bk. çatý aðacý. <o:p></o:p>

    dört omuz çatý bk. omuz çatý.<o:p></o:p>

    döþeme Dökme aðaçlarýnýn üzerine döþenen taban tahtalarý. <o:p></o:p>

    döþeme baðý bk. kiriþ .<o:p></o:p>

    duvar (gövde) Ahþap camilerde dýþý çevreleyen yatay tahtalardan oluþturulan düzlem. Kalýn dilme veya yonma keresteden oluþur. Çoðunlukla tek parça olan bu tahtalar, caminin uzunluðu kadardýr. Yani zorunlu olmadýkça ekleme yapýlmaz. Boyu on metrenin üzerinde olan camilerde de durum aynýdýr. Tahtalarýn geniþliði 50 cm, kalýnlýðý ise 15 cm'den, istisnalarýn dýþýnda, aþaðý deðildir. <o:p></o:p>

    eðedemiri (daldýz, iðdemiri, iydemiri) Ucu geniþ ve keskin demir.<o:p></o:p>

    eþmek Toprak kazmak. <o:p></o:p>

    giyme bk. taraklama. <o:p></o:p>

    gövde bk. duvar. <o:p></o:p>

    hardamabk. hartama. <o:p></o:p>

    hartama (hardama) Kiremit yerine kullanýlan ince çatý tahtasý. Doruk veya çam aðaçlarýndan çok ince biçimde soyularak elde edilir.<o:p></o:p>

    iðdemiri bk. eðedemiri. <o:p></o:p>

    iyedemiribk. iðdemiri. <o:p></o:p>

    kalas bk. alt kiriþ. <o:p></o:p>

    kara aðu Tahtalarý birbirine baðlamak için çivi yapýlan aðaç. <o:p></o:p>

    karatahta Kiremit yerine kullanýlan ince tahta. <o:p></o:p>

    kar baðý Çatýda makas aðaçlarýný birbirine baðlayýp esnemeyi önlemek ve kar yaðdýðýnda çökmeyi engellemek için çakýlan aðaç.<o:p></o:p>

    kertme bk. boðaz açma.<o:p></o:p>

    kertmek Tahta uçlarýný yerleþtirmek için boþluk açmak. <o:p></o:p>

    kýrma çatý bk. omuz çatý.<o:p></o:p>

    kiremit (Yun.) Yapýlarýn çatýlarýný örtmekte kullanýlan, yan yana dizilerek, suyu aþaðýya geçirmeden dýþarý akýtacak biçimde yapýlmýþ, kýzýl topraðýn renginde, piþmiþ balçýk levha.<o:p></o:p>

    kiriþ bk. seren. <o:p></o:p>

    komar bk. kara aðu. <o:p></o:p>

    makas aðacý bk. çatý aðacý. <o:p></o:p>

    okaðaçlý omuz çatý Çatýnýn, yatay olarak konulan ve uzunluðu 1-3 m arasýnda deðiþen bir aðaçta toplanma biçimi. Köþelerden uzatýlan çatý aðaçlarý, en üst noktada yatay olarak bulunan okaðacýnda toplanýr. <o:p></o:p>

    omuz çatý (çark örtüsü, kýrma çatý, dört omuz çatý, tokmak örtüsü) Çatýnýn tek noktada toplanan biçimi. Dört veya altý direk üzerine yapýlmýþ olanlarda görülür. Bu tür çatýlarda okaðacýbulunmaz. Makas aðaçlarýnýn ucu bir araya getirilerek çakýlýr. Bu durumda çatýnýn zirvesi tek noktada toplanýr. <o:p></o:p>

    oturacak bk. seren. <o:p></o:p>

    sac Demir veya çinkodan yapýlmýþ çatý örtüsü. <o:p></o:p>

    saçak Bir yapýnýn herhangi bir bölümünü güneþ ve yaðmurdan korumasý için, o bölümden dýþa taþkýn ve altý boþta olarak yapýlan örtü; çatýda artýrma. <o:p></o:p>

    saçak baðý (yellik) Üst örtüsünün kaymasýný önlemek ve karýn birden akmasýný engellemek için çatýnýn dört tarafýna çakýlan tahtalar. <o:p></o:p>

    sandýraç bk. seren.<o:p></o:p>

    saray baðý bk. boyluk aðacý. <o:p></o:p>

    seren (bað kiriþi, kiriþ, oturacak, sandýraç, taban aðacý) Ahþap camilerin topraktan yukarýdaki ilk kýsmýný oluþturan, yaklaþýk 20X30 cm kalýnlýðýnda, yatay olarak yerleþtirilen aðaç. Dört tanedir. Uçlarý boðaz açma suretiyle çivi kullanýlmadan kare veya dikdörtgen biçiminde birbirine baðlanýr. Seren / kalas / alt kiriþlerin birleþtiði yerlerde eðedemiriadý verilen demir keskilerle dört köþeli derin birer delik açýlýr. Böylece iki aðaç, birbiri içerisine çivisiz olarak dengeli bir biçimde yerleþtirilir.<o:p></o:p>

    söve (dikme) Kapý kenarlarýna dikey olarak dikilen aðaç. <o:p></o:p>

    taban aðacý bk. seren. <o:p></o:p>

    taraklama (giyme) 1. bk. boðaz açma; 2. Direksiz ahþap camilerin duvarlarýnýn oluþturulmasý sýrasýnda tahtalarýn uçlarýný birleþtirme biçimi. Yaklaþýk 5 cm kalýnlýðýndaki tahtalar yatay olarak yerleþtirilir. Tahta uçlarý kertilir ve boðaz açma yoluyla birbirilerine baðlanýr. Tahta aralarýna delikler açýlýr. Buralara koyulan iki ucu sivri aðaç çiviler, tahtalarýn düzenli olarak durmasýný saðlar. <o:p></o:p>

    tikme bk. dikme. <o:p></o:p>

    tirekbk. direk. <o:p></o:p>

    tokmak örtüsü bk. omuz çatý. <o:p></o:p>

    uzunluk bk. boyluk aðacý. <o:p></o:p>

    uzunluk baðý (bað, üst çelik, üst kiriþ) Tekerlerin üstüne uzatýlan uzun, yaklaþýk 10x10 cm kalýnlýðýnda, köþeli aðaç. <o:p></o:p>

    üst çelik bk. boyluk aðacý. <o:p></o:p>

    üst kiriþ bk. boyluk aðacý.<o:p></o:p>

    yastýk Çürümesini önlemek için seren / kalas / alt kiriþlerin altýna konulan düzgün taþ. <o:p></o:p>

    yellik bk. saçak baðý. <o:p></o:p>

    yuva Dikmeli ahþap camilerde duvar oluþturulurken tahtalarý yerleþtirmek için direðe açýlan çukur. <o:p></o:p>

    Sonuç<o:p></o:p>

    Trabzon yöresindeki ahþap camiler genellikle iki katlýdýr. Birinci katý kesme taþla, ikinci katlarý ise taraklama usulü ile keresteden yapýlmýþtýr. Çoðunun çatýsý dört omuz çatý olup oluklu kiremitle örtülüdür. <o:p></o:p>

    Camilerin kapýlarý, mihrap, minber, vaaz kürsüsü, mahfil ve tavanlarý; eski Türk boylarýna ait motifler, hayvan, çiçek, baþka bitki ve meyvelerle kuyumcu ustasý gibi süslenmiþtir. <o:p></o:p>

    Kapýlar, çatý direkleri, ikinci kat balkonlarý, köþk, korkuluklar, mihrap ve minberlerde bulunan bitki ve hayvan figürleri oya gibi iþlenmiþtir.Bunlar, Türk süsleme sanatýnýn orijinal zarif örnekleri durumuna gelmiþtir. <o:p></o:p>

    Araþtýrmalarýmýz sýrasýnda yaþadýðýmýz belki de en olumsuz durum, iþlemeleri yapabilen tek bir ustanýn bile hayatta kalmadýðýný öðrenmektir. <o:p></o:p>

    Bu tür mimarînin baþlamasý, en az iki bin dört yüz yýl öncesine kadar dayandýðý tahmin edilmektedir. Tamamen ahþap malzemelerle inþa edilmiþ olmasý Türk mimarîsinin bir özelliðidir. <o:p></o:p>

    Yüzyýlýmýzýn ortalarýnda her iki veya üç köyden birinde rastlanan ahþap camiler, artýk yerini beton türü mimarîlere býrakmýþtýr. Bu yüzden sayýlarý azalmýþtýr. <o:p></o:p>

    Rutubetli iklime ahþap malzemenin dayanmamasý ve bilinçsiz onarýmlar camilerin ve süslemelerin orijinalliðini bozmuþtur.<o:p></o:p>

    Orta ve Doðu Karadeniz Bölgesi'nde bulunan ahþap camiler hakkýnda acilen akademik araþtýrmalar yapýlmalýdýr. Bu camiler derhâl koruma altýna alýnmalý, onarýmla aslýna uygun yapýlmalýdýr. Olumsuzluklara karþý direnen Türkün zarif sanatý, bir an önce kurtarýlmalý ve canlandýrýlmalýdýr. <o:p></o:p>









Haz?rlan?yor...
X