Duyuru

Collapse
No announcement yet.

Trabzon el sanatlarý , El sanatlarý

Collapse
X
  • Filtrele
  • Zaman
  • Göster
Hepsini Sil
new posts

  • Trabzon el sanatlarý , El sanatlarý

    Trabzon Bakýrcýlýðý:
    Bölgedeki zengin bakýr yataklarýndan elde edilen bakýr, Doðu Karadeniz Bölgesi'nin en önemli ticaret ve kültür þehri olan Trabzon atölyelerinde iþlenmiþtir. Trabzon'daki atölyeler, ortaçaðdan beri geleneksel olarak bakýr, bronz ve pirinçten mutfak kaplarýyla çeþitli eþya yapýmýna devam etmekteydi. Atölyelerdeki bakýr, bronz ve pirinç üretimi, Trabzon'un en büyük sanayi kolunu o1uþturmaktaydý. Osmanlý Sultaný II. Bayezid döneminde yapýlan Topkapý Sarayý envanter listelerinin de gösterdiði gibi, Trabzon atölyelerinde büyük bir beceriyle üretilen kaplar, Osmanlý sarayýnda kullanýlacak kadar deðerliydi.
    Büyük bir beceriyle bakýr, bronz ve pirinçten yapýlan mutfak kaplarýyla çeþitli eþya, Karadeniz, Doðu Anadolu ve Kuzeybatý Ýran bölgesinde kullaným alaný bulmuþtur. Ayrýca Trabzon'un önemli bir liman þehri olmasý, üretilen bakýr eþyanýn denizyoluyla Karadeniz'deki diðer þehirlere de ihracýný kolaylaþtýrmýþtýr. Nitekim Osmanlý arþiv belgelerinden öðrendiðimize göre, Trabzon'daki atölyelerde yaptýrýlan çok sayýdaki barut ve güherçile kazanlarý, Anadolu'da baþka þehirlere gönderilmekteydi.
    Trabzon'daki atölyeler, bakýrcýlýk sanatýný günümüze kadar canlý bir þekilde devam ettirmiþlerdir. Bakýrcý, kazancý ve kalaycýlarýn halk türkülerine konu olmasý, bu zanaat dalýnýn sosyal hayatta oynamýþ olduðu önemli rolü açýkça göstermektedir. Bölgeye özgü karakteristik formlara sahip olan üstten saplý ocak kazanlarý, bakraçlar, ibrikler, güðümler, süt taslarý, hoþaf taslarý, hamur leðenleri, kapaklý hamsi tavalarý, maþrapalar, kapaklý sahanlar, tencereler ve mangallar, Trabzon atölyelerinin ününü yansýtmaktadýr.
    Üretilen bu eþyalar, hem Anadolu hem de lstanbul'da yaygýn olarak kullanýlmaktaydý. Günümüzde bile, Trabzon atölyelerinde üretilen bakýr kapkacak, Doðu Karadeniz Bölgesi ile, lstanbul ve Adapazarý-Bolu yöresinde en çok aranýlan mutfak kaplarý olarak büyük bir ihtiyacý karþýlamaktadýr.
    Taþ iþçiliði:
    Mimari süslemenin yaný sýra, artýk çok kýsýtlý da olsa, büyük deðirmen taþlarý,el deðirmenleri ve "pileki" taþlarý üretilmektedir. El deðirmenleri buðday ve mýsýr yarmasý öðütmekte halen kullanýlmaktadýr. "Pileki" ise, eski evlerde üzerinde ateþ yanan ve yanan ateþin ýsýtmasýyla oluþan ýsý ileekmek piþirmeye yarayan yuvarlak þekilli taþ bir teknedir.
    Ahþap iþçiliði:
    Yapý malzemesi olarak, çevrenin ormanlýk olmasý dolayýsýyla ahþap çok kullanýlmýþtýr. Köy ve yayla mimarisinde ahþap hala vazgeçilmez malzemedir. 100-150 yýl dayanmasý sebebiyle yörede "ehil aðaç" denilen ve özellikle çatýlarda kullanýlan kestane aðacý en önemli yapý malzemesidir. Aynca çeþitli ev ve mutfak eþyalarý da ahþaptan üretilmiþtir. iskemle, dolap, tekne, külek (yað koymak için), yayýk, kaþýk, kepçe ve su kaplarý gibi eþyalarýn üretimi, azalarak da olsa günümüzde sürmektedir.
    Dokumacýlýk:
    Bakýrcýlýk gibi, bölgenin en eski el sanatlarýndandýr. Tarihi belgelerde "Padiþahýn donu ile gömleði ve ipekli kumaþlar Trabzon dokumasýndan tedarik edilirdi" þeklinde kayýtlarla karþýmýza cýkan ve "Trabzon bezi" olarak bütün Osmanlý vilayetlerinde ün yapan Trabzon dokumalarýnýn üretimi, kýrsal kesimdeki talebin varlýðýnýn yaný sýra turistik talebin oluþmasý sebebiyle de hala sürmektedir.


    Bugün tüm Anadolu'da olduðu gibi, Trabzon'da da el dokumacýlýðýnda bir gerilemenin söz konusu olmasýna raðmen, peþtemal vb. eþyanýn halkýn günlük yaþamýndaki önemli yerini korumasý bu geleneksel sanatýmýzý yaþatmaktadýr. Trabzon dokumacýlýðý ile ilgili araþtýrmalarda "keten kenevir" denilen dokuma aslýnda "kendir" dir. El tezgahlarýnda, el eðirmesi yöntemiyle elde edilen bu kendir ipliði ile yapýlan dokumalar, yerini zamanla pamuða býrakmýþtýr. Iðdýr, Erzincan ve Çukurova'dan saðlanan pamuk ipliðiyle Trabzon'dan baþka Maçka, Çarþýbaþý, Beþikdüzü ve Þalpazarý gibi yerlerde baþta peþtemal olmak üzere, perde, gömleklik, þal, baþörtüsü, kuþak vb. dokumalar üretilmektedir. Karadenizli kadýnýn simgesi olan peþtemal, Dolay Peþtemal (bele dolanan) ve Baþ Peþtemalý olarak iki ana gruba ayrýlýr. Renk, büyüklük ve dokuma tekniðine göre de deðiþik isimler alýrlar. (Makaslý, ikat, çeþan vb.)
    Býçakçýlýk:
    Sürmene'de, bir zamanlarýn o ünlü Sürmene býçaklarýn yapýmý artýk tarihe karýþmýþ gibidir. Ancak sipariþ üzerine, birkaç eski usta tarafýndan yapýlmaktadýr. Daha çok mutfak býçaklarý ve çay kesme makaslarý üretilmektedir. Sürmene býçakçýlýðý deðiþen sosyoekonomik yapýya ayak uydurarak yaþamýný sürdürmektedir.

    <table> <tbody><tr> <td style="border: medium none ;" bgcolor="#cccccc" height="702" width="10">

    </td> <td style="border: medium none ;" bgcolor="#cccccc" height="702" valign="top" width="508"> TRABZON EL SANATLARI

    TELKARÝ



    Telkari'ye ayný zamanda 'vav iþi' de denilmektedir. Bu isim, Osmanlýca vav harfinin, uygulamada motif olarak sýkça kullanýlmasýndan dolayý verilmiþtir. Ayrýca bu sanata çift iþi diyenler de vardýr. Bu ismin kaynaðý ise, iþin yapýmý sýrasýnda parçalarýn teker teker biraraya getirilmesinde kullanýlan, cýmbýza benzer, ancak ucu daha ince olan ve 'çiff ' olarak isimlendirilen alettir. Bu iki isim de genellikle sanatkarlar, arasýnda kullanýlýr.






    Bir çok geleneksel sanatýmýzda olduðu gibi, telkaride de sanatkar iþinde kullanacaðý her türlü malzemeyi kendisi yapmak zorundadýr. Yani, usta telkaride kullanacaðý telleri kendi atölyesinde hammaddeden elde etmektedir. Öyle ise biz de, bu sanat dalýmýzý anlatmaya, kullanýlacak telin yapýmýyla baþlayabiliriz.


    Ocakta pota içerisinde eritilen maden (bu iþte en çok kullanýlan maden gümüþtür, bazen altýn ve baþka madenler de kullanýlýr) çubuk haline getirilmek için kalýba dökülür. Yapýlacak iþin þekline göre çubuk döküm, üzerinde geniþten dara doðru delikleri olan çelikten yapýlmýþ haddeden geçirilir.






    Çalýþmaya önce muntaç yapýmýyla, yani ana iskelet kurularak baþlanýr. Muntaçýn tel kalýnlýðý motiflerin tel kalýnlýðýnýn iki katýdýr. Muntaçdan soma ara boþluklar teker teker büyük bir titizlik ve sabýr ile doldurulur. Bütün bu çalýþmalar, ceviz aðacýndan kesilmiþ düz yüzeyli bir levha üzerinde yapýlýr. Bu ceviz levha, üst yüzü yakýlarak yaðý alýndýktan soma, aðýr demir levhalar altýnda iki-üç gün bekletilerek kullanýlacak hale getirilir. Son zamanlarda, ceviz levha yerine iletken özellikleri zayýf, yanmaz amyant levhalar da kullanýlmaktadýr


    TRABZON ELSNATLARI

    BAKIR ÝÞLETMECÝLÝÐÝ -2-

    <table> <tbody><tr> <td valign="top"> Bakýr iþletmeciliði genellikle mutfak eþyalarý yapýmýnda kullanýlýr. Düz saç halinde alýnan bakýr elde ekme- sývazlama- yayma vs. gibi verilecek þekle göre bazý bakýr dövüldükçe sertleþtiðinden odun kömürü yakýlan ocaklarda tavlanarak suda soðutulmasý sonucu yumuþamasý saðlanýr ve istenilen þekil verilince iþlem tamamlanýr. Kulp takma ve varsa diðer parçalarý sarý kaynaðý ile birleþtirilerek son þekli verilir. Kolaylama iþlemi bittikten sonra kullanýlmaya hazýr hale getirilir. Bakýr kaplarda piþirilen yemeðin lezzetinin diðerlerinden daha iyi olduðu kabul edilir.


    </td> <td> </td> <td align="left" valign="top">
    </td> </tr></tbody></table>



    TRABZON EL SANATLARI

    ÇEÞÝTLÝ EL SANATI ÜRÜNLERÝ

    HEYBE:

    Ýþte, alýþveriþte, pazarda erzak ve ihtiyaç maddelerini koymaya veya taþýmaya yarar geniþ bantlar arasýnda ince çizgiler taþýyan bir dokumadýr.Aðýz kýsýmlarý kendi ipiyle büzülebilirler.

    ÖRME SEPET:

    Ýlimizde fýndýk çubuðu ile yapýlan örme sepetler hemen hemen her ilçede yapýlmaktadýr. Karadeniz insaný farklý iþlevler için farklý farklý sepet türleri geliþtirmiþtir.Genel olarak sýrta alma, kola takma ve yere koyma amaçlarýna hizmet ederler. Örneðin, ekmek selesi, arka sepeti, üç dipli sepet, fýndýk sepeti, çay sepeti gibi türleri mevcuttur.

    KAZAZLIK:

    0,08 mikron inceliðinde gümüþ telin ipek üzerine sarýlmasýyla meydana getirilen ipliðin, iðne yardýmýyla kanevice gibi örülerek elde edilen takýlardýr.

    HASIR BÝLEZÝKLER:

    Evlerde genç kýzlar tarafýndan elde örülen hasýr bilezikler altýn yada gümüþ ince tellerden yapýlýr.

    SÜRMENE BIÇAÐI:

    Yaklasýk 15-20 cm uzunluðunda sivri yada yuvarlak uçlu, sap ile kesici bölüm arasý süslü bir býcaktýr. Süslemesi ise kazýma suretiyle yapýlmaktadýr.

    YAYIK:

    Trabzon yayla evlerinde hayvansal ürünlerden tereyað, ayran gibi ürünleri elde edebilmek için ahþaptan yapýlan alt kýsmý geniþ üst kýsmý dar ve 120-130 cm boyunda geniþ tarafýndan tutulup, çalkalanýlarak kullanýlan bir araçtýr.

    KEÞAN:

    Tahta el tezgahlarýnda dokunan keþanlarý yöre kadýnlarý baþlarýna, peþtemalleri ise bellerine baðlarlar Her yörenin birbirinden farklý desenlere sahip peþtemalleri vardýr. Kök boyalardan yapýlan keþan ve peþtemaller, el dokumasý çarþaf ve kumaþlar hem günlük yaþamda hem de dekoratif amaçlý kullanýlabilir.

    KUÞAK:

    Kalýn yün iplikten yapýlan üçgen biçimde kök boyalarla farklý desenlere boyanan, genellikle bölgemizde kadýnlarýmýzýn bellerine doladýklarý bir giysi türüdür.

    ÇORAP:

    Boyanmýþ yada boyanmamýþ yünden örülürler. Boyanmamýþ saf yünler beyaz ve kahverengi doðal renklerdir. Trabzon el yapýmý çoraplarý, erkek çoraplarý, kadýn çoraplarý, çocuk çoraplarý olarak örülürler. Çorap süsleri arasýnda üçgen motifler Trabzon’un özelliðidir. Ve nazara karþý bir önlem olarak kullanýlýr.

    TELKARÝ:

    TAKUNYA ÜRETÝMÝ - TAKUNYA

    Tel iþi anlamýna gelen telkarinin kökeni MÖ. 3000’ lerde Mezopotamya’ da 2500’ lerde de Anadolu’da kullanýldýðý eski Yunan ve Roma’ da yaygýn olduðu bilinmektedir. 15. yüzyýldan sonra Doðu ve Güneydoðu Anadoluda yaygýn olduðu ve telkarinin Trabzon’a yerleþmesinde Daðýstanlý ustalarýn etkisi olduðu ustalarca dile getirilmektedir. Trabzon iþi telkariler likör ve kahve takýmý, çay tepsisi, takunya gibi örnekler sayýlabilir.

    BAKIRCILIK:

    Doðu Karadeniz Bölgesi jeolojik açýdan Anadolu’nun en zengin bakýr yataklarýna sahip olduðu bilinmektedir. Bölgedeki bakýr yataklarýndan elde edilen bakýr hammaddesi Trabzon atölyelerinde Trabzonlu ustalarýn maharetli ellerinde iþlenmektetir. Trabzon da halen geleneksel olarak bakýr, bronz ve pirinçten mutfak kaplarýyla çeþitli eþya yapýmý sürdürülmektedir.

    ÞÝMÞÝR KAÞIK:

    Trabzon’da kaþýklar tür ve boyutlarýna göre kaþýk, büyük kaþýk ve kepçe gibi isimlerle bilinir. Þimþir aðacý genellikle ilimizde Of ve Yomra yörelerimizde yetiþir. Þimþir kaþýk ise Köprübaþý Ýlçesinde ünlenmiþtir.


    </td> <td style="border: medium none ;" bgcolor="#cccccc" height="702" valign="top" width="38">



    </td> <td style="border: medium none ;" bgcolor="#cccccc" height="702" valign="top" width="490">



    Bazý kaynaklar, ana iskeletin kurulmasýnda tellerin 'lehim'le birleþtirildiðinden özetmektedirler. Bu bütünüyle yanlýþtýr. Çünkü bir gümüþ iþine lehim deðdi mi, o iþ hurdaya atýlýr. Lehim gümüþü çürütür.Gümüþ tellerin birleþtirilmesinde kullanýlmasý gereken yöntem 'kaynak' týr. Mili metrik tellerin kaynak yapýlmasý çok güçtür. Çünkü ýsý biraz fazla kaçýrýlýrsa telin kendisi erir. Dolayýsýyla bu çalýþma büyük titizlik ve sabýr ister. Bunun için önce, ayarý belli bir ölçüde düþürülen gümüþ, eðelenerek küçük tanecikler halinde bir güderi parçasý içine toplanýr. Eðelenmiþ gümüþ bir kaba konur ve içerisine toz boraks katýlýr. Suya daldýrýldýktan soma amyant üzerine yerleþtirilen ana iskeletin her bir parçasý bu gümüþ-boraks karýþýmý ile kaynak yapýlarak birleþtirilir.





    Ýskeletin yapýmýndan sonra motif yerleþtirme iþi, ayný þekilde kaynak yöntemiyle devam eder. Ancak motif yapýmý uzun zaman alýr. Bu yapým sýrasýnda da büyük bir titizlik ve sabýr gereklidir.



    Telkariden yapýlan iþler sayýlamayacak kadar çeþitlidirler. Mesela sigara aðýzlýklarýndan, tütün kutusundan, fincan zarflarýndan tutun da çeþitli tepsiler, kemerler, tepelikler, aynalar hep telkari tekniði ile yapýlmýþlardýr. Bu sanatýn kaynaðýnýn Mezopotamya ve eski Mýsýr olduðu sanýlmaktadýr. Buralardan Uzak Doðuya, baþka bir koldan ise Anadolu'ya ve Anadolu üzerinden de Avrupa'ya yayýldýðý bilinmektedir.











    TRABZON'UN EL SANATLARI

    AHÞAP EL SANATLARI
    Yurdumuzda ise en önemli telkari merkezi Mardin'in Midyat ilçesi olmuþtur. Midyat iþleri son derece zarif ve kýymetlidirler.


    Ýlk akla gelen ev, merek ve serander (tekir) mazu gibi yapýlarýn dam örtülerinin yapýmýnda kullanýlmasýdýr. Budaksýz çam aðaçlarýnýn güdüklerinin yarýlmasýyla elde edilen hartama çekme iþlemleridir.

    YAYIK: Yoðurt veya kaymaktan yað elde etmek için silindir þeklindeki ahþaptan yapýlan mutfak kabýdýr, iki tarafýndan ip baðlanýp tavana asýlýr ve içerisine konulan mahsul çalkalanýr ve üst kýsmýndaki aðýz boþluðundan dökülerek alýnýr.

    KÜLEK: Silindir þeklinde yapýlýr ve bir tarafý açýktýr. Sývý madde koymaya yarar. Seyyar kapaðý bulunur.

    GOT: Mýsýr, buðday, fasulye gibi ürünleri ölçmeye yarayan silindir þeklinde olup, 6 veya 8 okkalýk yapýlmaktadýr.

    SEDÝR VE SEKMEN: Düz bir ranzadýr. Üzerine yatak serilerek yatýlýr veya oturulur. Ahþap tahtadan çakýlarak oturmak için sekmen (oturak) yapýlýr.

    ÇÖTEN: Genellikle çit þeklinde örülmüþ mýsýr saklamak için yapýlmýþ bir depodur. Dört köþeli olanlarý da vardýr. Üst kýsýmlarý hartama veya teneke ile örtülür. Alt kýsmýndan mýsýr almak için kapaðý bulu-nur.
    EL DEÐÝRMENÝ: Yuvarlak iki taþý mevcut olup alttaki taþ sabit üstteki taþ çevrilerek çorbalýk öðütülür. Dýþ kýsmýna ahþap koruma g

    </td></tr></tbody></table>
    Kuyumculuk:
    Bu el sanatýnda birçok ürünün yapýlmasýnýn yaný sýra, Trabzon'a özgü olan "hasýr bilezik" yapýmý çok yaygýndýr. Gerek altýn ve gerekse gümüþten hasýr bilezik ve kolye yapýlmakta ve yurdun hemen her yerine gönderilmektedir. Hasýr bilezik, 31-32 mikron inceliðindeki altýn ya da gümüþ tellerin ilmek ilmek örülmesiyle yapýlmaktadýr. Tamamen el emeði, göz nuru olan bu sanatý, kuyumcularýn verdiði telleri evlerinde ören Trabzonlu genç kýzlar ve kadýnlar yaþatmaktadýr. Kuyumculukta ayrýca, "telkari" tekniðiyle çeþitli süs eþyasý üretilmektedir. (Takunya süslemesi, resim çerçevesi, çay kaþýðý vb.)
    Örme gümüþ ve altýn "tespih püskülleri" de Trabzon kuyumculuðunun özgün örnekleridir.


  • #2
    teþekkürler. harika olmuþ.

    Yorum yap

    Haz?rlan?yor...
    X